Jezus kan niet niet gebeurd zijn

Naar aanleiding van bericht in Trouw, maandag 2 februari 2015

Collega ds van der Kaaij uit Nijkerk was een beetje dom. Hij heeft de kerk ooit boeken met mooie gebeden geschonken. Maar de historische Jezus laten vervluchtigen tot een literaire constructie van gedreven spirituelen is schadelijk voor zijn eigen integriteit als predikant, voor de beroepsgroep, voor de sfeer in zijn gemeente, voor de kerk en voor de spiritualiteit in het algemeen. Het is wetenschappelijke nonsens. Het zet de Nederlandse theologie voor schut. En het zadelt de kerk op met een nieuwe rel. Voor zijn doel is dat allemaal helemaal niet nodig. Hij wil een christendom waarin je niet per se moet geloven in de historiciteit van wonderen als lichamelijke opstanding, maagdelijke geboorte, fysieke wederkomst op wolken des hemels en het bestaan van een superastraal goddelijk wezen om voluit als christen te boek te mogen staan. Maar waarom zo’n paardenmiddel?

Honderd jaar geleden schreef Albert Schweitzer een dikke pil over een eeuw lang theologisch  onderzoek naar de historische Jezus. Er kwamen ook een paar Nederlanders aan bod, de ‘Radicale Hollanders’ heten zelfs een school. De enigen in het hele overzicht die de historiciteit van Jezus ontkenden. Een totaal geïsoleerd gezelschap. Het was namelijk nogal erg doorzichtig dat deze ontkenning weinig te maken had met diepgaand onderzoek van teksten en cultuur, maar vooral was ingegeven door een wetenschapstheoretische onmacht. Ze waren niet in staat om de aard van het historische kennen te formuleren. De hele operatie om Jezus te herleiden tot Egyptische mythen over stervende en herlevende goden is van nood een deugd maken die helemaal geen nood hoeft te zijn. Van de Kaaij trapt in dezelfde val, de val van het positivisme. Omdat we geen absoluut zekere bewijzen hebben van de historiciteit zal Jezus niet historisch zijn. De enige absolute zekerheid is die van de bekering van Paulus, en alleen op dat fundament wil hij zijn theorie opbouwen. Maar dat is nu precies wat het fundamentalisme ook doet dat Van der Kaaij kwijt wil. Vertrekken van absolute ontwijfelbare zekerheden, onzekerheidsmarges niet toelaten.

Historische theorievorming werkt anders. Ik heb mijn ene opa nooit gekend, maar met zijn grafsteen plus de verhalen ben ik niet alleen overtuigd geraakt van zijn bestaan maar heb ik ook een redelijk betrouwbaar beeld. Voor verkrijgen van historische zekerheid kan worden volstaan met het aanwijzen van allerlei ‘sporen’ die samen de historiciteit plausibel maken. Het feit dat het niet-bestaan niet goed te falsificeren valt, wil niet zeggen dat de historiciteit dan niet als zekere kennis kan worden aangenomen.

Van der Kaaij verkeert daarbij dan bovendien in gezelschap van bedenkelijk allooi. Iemand als de Italiaan Francesco Carotta die in 1999 schuivend met wat keizerlijke munten en teksten uit de keizerverering uit de eerste eeuw de evangeliën tot verpakte propaganda voor JC verklaart, Julius Caesar wel te verstaan. Ik verdenk de man aanhanger van Berlusconi te zijn. Zulke betogen worden nogal opzichtig aangestuurd wordt door de behoefte om een rekening te vereffenen met religie.

En Van der Kaaij is ook wel slachtoffer van de tragiek van de protestantse theologie in Nederland. Behalve dan bij die Radicale Hollanders heeft het historische onderzoek naar Jezus nooit veel voet aan de grond gekregen in de Nederlandse wetenschappelijke theologiebeoefening, waarschijnlijk door de sterke koppeling aan kerkelijke predikantenopleidingen en het calvinistische klimaat. We zijn in deze discipline gewoon niet goed getraind. De enige Nederlander die doordrong tot het Amerikaanse Jesus seminar was een outsider: onze filmmaker Paul Verhoeven. Zijn boek is tot nu toe in bijna tweehonderd jaar modern Jezus-onderzoek ook ongeveer de enige serieuze Jezus-biografie van Nederlandse hand. De academici waren er als de kippen bij om het af te kraken, maar het betere alternatief laat nog steeds op zich wachten. Dat betere, hoewel ook niet volmaakte, alternatief kwam opnieuw van buitenlandse hand, geschreven door de Iraniër Reza Aslan, De Zeloot.

En de dominee die het vak ‘uitleg van het Nieuwe Testament’ een beetje bijhoudt kan weten dat er opvattingen zijn over het auteurschap van Marcus, waardoor hij heel wat dichter bij het gebied blijft waarin het oudste evangelie zich afspeelt dan Alexandrië waar Van der Kaaij hem Egyptische mythen laat opsnuiven. En daardoor ook dichter bij zijn hoofdpersoon.

Maar behalve goede wetenschappelijke argumenten om de historische rabbi Jezus van Nazareth niet bij het grofvuil te zetten, is er ook een belangrijk spiritueel argument. Geloof heeft het nodig en wil het gewoon graag voor waar hebben dat radicale liefde, diepgaande vergeving en een verzetspraktijk van vergaande geweldloosheid, ooit ook echt vlees en bloed geworden zijn. Gelukkig levert de recente geschiedenis analogieën op die dat geloof nogal plausibel maken. Van figuren als Gandhi, Martin Luther King en Nelson Mandela is de historiciteit even onbetwistbaar is als die van de Holocaust.
Jezus kan gewoon niet niet gebeurd zijn.

Theologie in het publieke domein – 175 jaar FGG

WassenaarIt beaken

Vrijdag 14 februari vierde het Fries Godgeleerd Gezelschap zijn 175-jarig bestaan met een symposium over de betekenis van theologie in het publieke domein. In mijn bijdrage aan de dag en de bundel, in reactie op een voordracht van bisschop Gerard de Korte ben ik ingegaan op het pamflet ‘Heilig vuur’ waarmee zomer 2013 door Ruard Ganzevoort een aardige knuppel in het theologische hoenderhok was gegooid. Ook gastspreker Henk de Roest betrok dit pamflet in zijn lezing.
De bijdragen van zijn gepubliceerd in It Beaken, tijdschrift van de Fryske Akademy, jaargang 2013 nr 3/4. Niet op internet.
Op deze dag werden eerste exemplaren overhandigd van een uitvoerig historisch overzicht van 175 jaar theologiebeoefening in dit gezelschap, geschreven door dr. Jan Dirk Wassenaar en eveneens verschenen als uitgave van de Fryske Akademy (afûk). Een prachtig overzicht van de geschiedenis van dit wonderbaarlijke genootschap.
Informatie over deze dag op http://www.kruspunt.nl/fr/eveneminten/175-jier-fries-godgeleerd-gezelschap.
Het Goede Leven stond er ook bij stil. Ik word er uitvoerig geciteerd, leuk!
http://www.hetgoedeleven.com/Mobiel/MobielDetail/tabid/266/IndexID/194230/Default.aspx

Zionistische bijbellezing maakt het Oude Testament voor Palestijnen ontoegankelijk

Janneke Stegeman verdedigde op 14 januari met succes een mooi proefschrift over Jeremia 32. Jeremia koopt een akker in Anatoth terwijl het land op het punt staat veroverd te worden. Het is een hoofdstuk dat een rol speelt in zionistische claims op het land. Janneke laat in haar verslag van leesgroepen met joodse Israëli’s en Palestijnen zien dat er een soort weegschaal bestaat tussen een lezing die de zionistische claims rechtstreeks op de bijbel fundeert en de mogelijkheid voor Palestijnen om zich in het Oude Testament te herkennen. Naarmate er in haar verslag aan joodse kant meer zelfkritiek naar boven komt, komt er aan Palestijnse kant meer ruimte om zichzelf te herkennen in de worsteling van Jeremia en de zijnen om hoop te bewaren in een situatie van kolonisatie en onderdrukking.
Tijdens de promotie en in de korte conferenties eerder dezelfde week kreeg ook Mitri Raheeb het woord, theoloog uit Bethlehem en nauw betrokken bij het Kairos-document. Hij brengt dit heel stellig onder woorden. Palestijnen hebben het recht zich nu te herkennen in de boodschap van Jeremia. Zijn nieuwe boek heet ‘Faith in the Face of Empire’.
Hier een filmpje van de inleiding dit Janneke zelf hield over haar onderzoek.http://www.youtube.com/watch?v=hwrmdWy8eI4
Een uitvoerig verslag over de conferenties, de promotie en informatie over het boek op www.kairospalestina.nl